1988-1994թթ պատերազմի արդյունքում Ադրբեջանը կորցրեց իր նախկինի, ԱՍՍՀ տարածքների 20 տոկոսը: 1991 թ Սեպտեմբերի 2-ին ԼՂՀ-ն հանրաքվեի արդյունքում գրանցեց իր անկախությունը: Սկսած 2003 թվականից` Հեյդար Ալիևի մահից հետո, Հայ-Ադրբեջանական հակամարտության արդյունքում, 1994 թ կնքված զինադադարից առաջացած հարաբերական խաղաղությունը անշեղորեն սկսեց գրանցել անկում, երբ ՍՍՀՄ փլուզումից հետո Ադրբեջանի նավթարդյունաբերական ճյուղում արտասահմանյան նեդրումները սկսեցին բերել իրենց խոշորագույն շահաբաժինները նաֆթադոլլարների տեսքով, որոնք ուղղակիորեն սկսեցին ներդրվել ռազմական հզորությունների ավելացման համար:

Ալիև կրտսերի` իշխանությունը ժառանգելուց հետո Ադրբեջանը որդեգրեց ԼՂՀ-ն ուժով ետ գրավելու, կամ գոնե նման մտադրությունների մասին հնարավորինս հաճախ հանդես գալու քաղաքականությունը: Ավելացան և մինչ այսօր անընդհատ աճում են շփման գծում միջադեպերը, որոնց միակ պատճառը Ադրբեջանի ռազմական բյուջեյի անշեղորեն ավելացումն էր, որն այսօր կազմում է ավելի քան 3 միլիարդ ԱՄՆ դոլլար, ավելին, քան ՀՀ պետական բյուջեն: Մյուս կողմից, 2008 թ փետրվարին Կոսովոյի` ԵՄ կողմից ճանաչումն ու այնուհետև օգոստոսին` ՌԴ կողմից Աբխազիայի ու Հ.Օսեթիայի ճանաչումը որպես ինքնիշխան պետություններ` միայն ավելացրեցին ԼՂՀ ճանաչման անխուսափելությունն ու Ադրբեջանի մտավախությունները: Ալիև-կրտսերը սկսեց բացահայտ ռազմական հռետորիկա` սպառնալով առաջին իսկ հնարավորության դեպքում սկսել ռազմական գործողություններ ԼՂՀ դեմ: Որպես պատասխան 2010թ ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը ԵԱՀԿ Աստանայի գագաթաժողովում նշեց, որ ռազմական գործողությունների վերսկսման դեպքում Հայաստանը պաշտոնապես կճանաչի ԼՂՀ-ն ու կներդնի իր ողջ պոտենցիալը` ԼՂՀ պաշտպանության համար, և որ ԼՂՀ-ն Ադրբեջանի կազմում ապագա չունի:

Հարց է առաջանում, որքանո՞վ է իրական լայնամասշտաբ պատերազմի սպառնալիքը: Մի կողմից` Հայաստանի դիրքերը, անգամ ստատուս քվոյի շարունակման ու Ադրբեջանի ռազմական զարգացման ֆոնի վրա բավականին ուժեղ են: Ավելին, Հայաստանում որոշ ուժեր անգամ խոսում են Նախիջևանի, որպես հաջորդ քայլ` վերաազատագրման մասին, չնայած որ այն ըստ Կարսի պայմանագրի պաշտպանվում է նաև Թուրքիայի կողմից: Բացի այս ամենը պետք է հաշվի առնել Ադրբեջանի բնակչության հոգեբանական նվազ պատրաստվածությունը` երկրում տիրող սոցիալ քաղաքական խորը ճգնաժամի պայմաններում` նոր պատերազմի ու կորուստների գնով գրավելու մի տարածաշրջան, որտեղ իրենք արդեն 20 տարի է բացակա են: Պատերազմի վերսկսման միակ նախադրյալը շարունակաբար Ադրբեջան մտնող նաֆթադոլլարներն են, որոնք, սակայն, նվազ կամ զրո ազդեցություն ունեցան Ադրբեջանի տնտեսությունը դիվերսիկացնելու և մոդեռնիզացնելու գործում:

Ադրբեջանը այդպես էլ մնաց միջին արևելյան տիիպիկ նավթային միապետություն, որտեղ քաղաքական կամ տնեսական ողջ ուժը ժառանգաբար կենտրոնացված է Ալիևների և նրա կնոջ ընտանիքի ձեռքում: Չկա որևէ նշանակալի տնտեսական գործունեության ոլորտ, որտեղ իշխող 2 կլանները չունենան իրենց որոշիչ փայաբաժինը: 2010թ . Վիքիլիքսյան բացահայտումները առավել ցայտուն ու մանրամասն կերպով նկարագրում են այս իրավիճակը` պաշտոնական նամակագրության մեջ:

Երբ 1994թ Հեյդար Ալիևը Ադրբեջանական նավթարդյունաբերության խոշորագույն մասը կառավարման հիմունքներով հանձնեց անգլիական Բրիթիշ Փեթրոլիումին` փոխարենը ԲՓ-ն լծվեց արևմուտքի Ադրբեջանում ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների ամենակոպիտ խախտումների հանդեպ եվրոպական աչկակապության գործին: Սակայն ամեն ինչ դեռ պետք է փոխվեր ընդհամենը մեկուկես տասնամյակ հետո:  Բանն այն է, որ ՍՍՀՄ փլուզումից հետո, ըստ արևմտյան փորձագիտական արդյունքների Կասպյան ավազանում պետք է որ լիներ մոտ 200 միլիարդ բարել նավթի պաշարներ, ընդ որում այդ պաշարների բավականին մեծ մասը, ըստ ԲՓ-ի, պետք է որ լինեին հենց Կասպյան ավազանի ադրբեջանական մասում: 1992 թվականից սկսվեց նախագծվել այդ նավթը արտահանելու համար ստեղծվող Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը, որը, շրջանցելով տնտեսական բոլոր առավելությունները, քաղաքական պատճառներով  շրջանցելու էր Հայաստանի Հանրապետությունը: Սակայն արդեն 2005 թվականին, երբ նավթամուղը հանձնվեց շահագործման, արդեն պարզ էր դարձել, որ վերը նշված նախնական փորձագիտական վերլուծությունները իրականում չափազանցված են եղել, այն էլ մոտ 10 անգամ: Ավելին, Կասպյան մոտ 20 միլիարդ բարրել իրական նավթի միայն 7 միլիարդն էր գտնվում Ադրբեջանական տիրապետման տակ, որից արդեն 3 միլիարդը սպառվել էր արդեն 2005-ին:

Արդյունքում Ադրբեջանում իշխող ընտանիքը ստանում էր տարեկան 15-20 միլիարդի ԱՄՆ դոլլարի եկամուտ, գումարներ, որոնց մեծ մասը ծախսվում էր և այժմ էլ ծախսվում է էլիտար բարձրահարկ շենքերի, շինությունների, զվարճանքի կենտրոնների և այլ նման շինարարական նախագծերի իրականացման վրա, հիմնովին անտեսելով տնտեսության իրական սեկտորն ու արդյունաբերական այլ ճյուղերը: Ադրբեջանի իշխանությունները փորձում են ստեղծել մի նոր Դուբայ, սակայն մոռանում են, որ ունեն ներքին բազմաթիվ, այդ թվում միջ-ազգային կոնֆլիկտներ, աղքատության ու բարոյազրկության շեմին կանգնած բնակչություն, որին զսպելու առայժմ միակ տարբերակը հենց նաֆթադոլլարներն ու ներքին սպառման ռազմատենչ հայտարարություններն են` ուղղված Հայաստանի դեմ: Ադրբեջանական երկրորդ, 2005-2013թթ նավթային բումը, ինչպես արդեն իսկ տեսանելի է, ոչ մի էական տնտեսական, ենթակառուցվածքային փոփոխությունների չբերեցին: Այնինչ նավթային դոլլարներն արդեն իսկ սկսում են նվազել, սկսած 2010 թվականից և հաստատապես կունենան շարունակական նվազման բնույթ: Երբեմնի արդյունաբերական ենթակայության շենքերի փոխարեն այսօր շարունակաբար հառնում են շքեղությամբ աչքի ընկնող նորանոր բարձրահարկեր, հյուրանոցներ, մզկիթներ կամ առևտրի կենտրոններ, առանց ուշադրություն դարձնելու տարրական սոցիալական ու ենթակառուցվածքային, շարունակ խորացող հիմնախնդիրների` պետական ապարատիանասելի կոռումպացվածության, շարունակ ծանրացող սոցիալ տնտեսական, քաղաքական իրադրության, արտադրական ենթակառուցվածքների /կոյուղու կամ ջրագծերի վերանորոգումը/ և այլն:

Նավթարդյունաբերությունը ապահովում է պետբյուջեյի մուտքերի 85 տոկոսը, ՀՆԱ 78 տոկոսը, արտահանման 92 տոկոսը: Այլ խոսքերով, Ադրբեջանն ամբողջապես անփախարինելիաբար կախված է նավթարդյունաբերությունից, այդ թվում, ինչպես  ԼՂՀ –ի հետ առճակատման ենթիմաստում, այնպես էլ ազգային անվտանգության, սոցիալական ու քաղաքական անդորրի պահպանման, և մեծ հաշվով ցանկացած հարցում: Ադրբեջանում արդյունահանվող օրեկան 50 միլիոն բարրել նավթից 42 միլիոնը արդյունահանվում է նույն Ազերի-Չիրագ-Գունեշլի կլաստերում, որը հայտնաբերվել է դեռևս ՍՍՀՄ տարիներին: Անկախության ավելի քան 20 տարիների ընթացքում ավելի քան 23 տարբեր հետախուզական նախագծեր են իրականացվել, որոնցից և ոչ մեկը չի հայտնաբերել նման նշանակալի նավթահորեր, ինչպիսին վերը նշվածն է: Իհարկե, հայտնաբերվել են գազի նշանակալի հանքավայրեր: Սակայն դրանք մի կողմից նշանակալիորեն չափազանցվում են` ներքին սպառման համար, փոխաբերական իմաստո, մյուս կողմից արդյունահանվող ծավալների  մեծ մասը օգտագործվում է ներքին սպառման համար, արդեն բառի իսկական իմաստով: Ամեն դեպքում խոսել նավթային դոլարների միջոցով Ադրբեջանի` ԼՂՀ հակամարտությունը ի օգուտ իրեն լուծելու, կամ մի նոր ԱՄԷ կարգի երկիր դառնալու, կամ անգամ սեփական պետության սոցիալ տնտեսական ու քաղաքական ճգնաժամից հանելու մասին` գտնում եմ մի փոքր երազների շարքից է, հաշվի առնելով այն փաստը, որ անգամ ամենաշռայլ գնահատականներով Ադրբեջանական նավթը սպառվելու է 6-7 տարվա ընթացքում, թողնելով երկիրը տնտեսական տեսակետից կատարյալ դատարկության, քաղաքական տեսակետից-փլուզման շեմին: Ադրբեջանի մոտ 9 միլիոն բնակչության առնվազն 30 տոկոսը ստիպված է եղել արտագաղթել երկրից` ապրուստ ու լավագույն կյանքի պայմաններ գնտելու ակնկալիքով: Ինչպես վերջին զարգացումներն են ցույց տալիս, Ադրբեջանը ունի նաև ներսից զարգացող միջ-ազգային մի շարք խնդիրներ, որոնք ամբողջովին կբացահայտվեն ու կսրվեն` նավթադոլարների նվազմանը զուգընթաց, հավանաբար 15-20 տարվա ընթացքում երկիրը կանգնեցնելով քաղաքացիական պատերազմի, մինջև անգամ հետագա տրոհման վտանգի առջև:

Արտակ Ոսկանյան

Ինչու՞ է օջախը սուրբ, բայց երկիրն` անտեր: Ինչի՞ց է, որ իրար դիմում ենք որպես “եղբայր” ու “քույր”, բայց վերաբերվում` ինչպես օտարի: Ինչպե՞ս դարձանք այսքան նվազ` ներողամտության, կարեկցանքի, առաքինության հետ կապված:  Որտեղի՞ց հասանք այստեղ: Ո՞վ ուղարկեց մեզ այս ցավը: Որևէ մեկը հիշու՞մ է, թե հատկապես ո՞րն էր սահմանը “այն” ու “այս” ժամանակների: Որտե՞ղ ամեն ինչ ձեռքից գնաց, ե՞րբ:

 Միգուցե ունենք այն, ինչին արժանի ենք ու ընդունա՞կ: Դուք համաձայն չե՞ք: Հերի’ք ձեզ խաբեք: Դատեցեք ինքներդ. բանակ, հարկային, ոստիկանություն, դատաիրավական մարմիններ, համալսարան, քաղաքապետարան, հեռուստատեսություն, կինո, երգարվեստ…չե՞ք զգում, որ չարիքի արմատը նույնն է, ամենու՞ր:

Հայրենիքը, ինչպես օջախը, սուրբ է. առաջին հերթին`քանի որ այն մեր մեծ ընտանիքն է, իսկ մենք` նրա զավակները: Մենք պարտական ենք` քանզի կրո’ղն ենք այդ մշակույթի: Այն, ինչ մենք այսօր մեզնից ներկայացնում ենք ու հպարտանում` ստացել ենք հայրենիքից ու նրա մշակույթից` ծնողների` հարյուրավոր սերունդների միջոցով:

Երբ  խնդիրներ են լինում ընտանիքում`  մենք չեք քանդում օջախը, չէ՞: Տնից չենք գողանում` գնում, բոլորից առանձին վայելում: Անգամ, եթե ընտանիքի ավագը խուսափում է պատասխանատվությունից, դիցուք  եթե հեռացել, գող, հարբեցող է դարձել, ապա մենք որպես հետևանք ընտանիքի մյուս անդամներին չենք կեղեքում չէ՞: Մենք դիմանում ենք, տոկում, գերլարում ուժերն  ու գտնում ենք լուծում: Երբ տանը ինչ որ մեկը հիվանդանում է` մենք նրան դուրս չենք շպրտում չէ՞, որ նրա բաժին դեղ ու սննդից  օգտվենք: Այդպե՞ս է արդյոք:

Բայց այսօր մարդիկ “երկիրը երկիր չի” լոզունգը շալակած լծվել են երկիր քանդելու գործին: Ինչքա՞ն կարելի է ապրել “պառազիտի” հոգեբանությամբ: Ամեն մեկը մի պատճառաբանություն, մի կուշտ փոր սնունդ, մի պաշտոն, եսիմ ինչ զիբիլ գրկել, կամ փոխանակել է իրենց ընտանիքի ապագա բարօրության հետ, մի ընտրաթերթիկի, մի սուտ վկայության, մի անտարբերության, մի կաշառքի հետ: Ու մենք հետո ասում ենք, թե ընտանիքը սու՞րբ է: Որքա՞ն կարելի է սեփական ապաշնորհ կամ թալանչի գործունեությունը արդարացնել նրանով, որ վերևներում էլ են նույն անում` այն էլ ավելի մեծ մասշտաբներով: Մենք չե՞նք, որ այսօրվանից լաք ենք քսելու համարներին, որ կարողանանք քշել կատաղած ցլի պես կարմիր լույսի տակ ու մարդկանց վրայո՞վ: Հետո գնում ենք, նստում հերթական սեղանի շուրջ և մոլորված, սակայն հպարտ ու վաստակած կեցվածքով գանգատվում, թե երկիրը երկիր չի:  Ուրեմն դուք նույն չարիքի նվազ մի մասնիկն եք, ուրիշ ոչի’նչ:

Երկիրը երկիր չէ, որովհետև մենք մենք չենք: Երկիրը երկիր չի դառնում, որովհետև մենք հրաժարվում ենք կրել մեր բաժին մեծ պատասխանատվությունը: Ինչու մե՞ծ: Որովհետև նրանք, ովքեր հիմա կարդում են այս ու նման անհամեմատ ավելի լավ ու կարևոր հոդվածներ` ունեն նաև անհամեմատ ավելի մեծ պատասխանատվություն, քան նրանք, որոնք դրանք կարդալու, կամ կարդալուց հետո հասկանալու հնարավորություն կամ ինտելեկտ չունեն: Որովհետև, նրանք, ովքեր հասկանում են, կամ   կարող են ավելին` ոչ միայն ունեն այդ շնորքը, այլ նաև շնորքից ենթադրվող պատասխանատվություն: Իսկ մենք վերցնում են այդ շնորքն` ու փախնում ենթադրվող պատասխանատվությունից: Մենք այդպիսով մեզ այնքա՜ն ճարպիկ ու այնքա՜ն կարող ենք զգում: Այդքան կարող իրեն զգում է միայն այն զարդարված եղևնին, որը մեկ շաբաթից շպրտելու են աղբանոց, կամ էլ վառելու…

 Այ հենց հիմա, ես արդեն զգացի, ինչ որ մեկն այնտեղ ինչ որ տեղ “սրամտեց”, թե սրանք բարձր խոսքեր են, փուչ ու անկատար: Բարձր են խոսքերս միայն նրա համար, ում համար դրանք պարզապես հասու չեն և  կամ անհարմար:

Մարդիկ չեն սիրում միմիանց, հաճախ նաև ատում են, նախանձում, ստում ամեն քայլափոխի, մենակ հանկարծ ոչ մեկ չնկատի նրանց ոչնչությունը: Թաքնվում նյութի, իրերի, հանգամանքների հետևում, միայն թե հանկարծ իրենց հարմարավետության սահմանները ոչ մեկ չհատի: Ասում, խոսում, քարոզում են մի բան, ապրում բոլորովին այլապես, խոսում Աստծուց ու հավատքից` միայն կոծկելու համար սեփական հոգևոր սնանկությունը…սա սարսափելի է…

Չգիտեի՞ք: Ահա, իմացե’ք: Ահա որտեղից է գալիս նախանձն ու չարամտությունը, կասկածն ու չկամությունը: Ասում են, չարիքի արմատը տգիտությունն է, նրա սնունդը` ձեր  անգործությունը: Օջախն այնքանով է սուրբ, որքան դուք`  կարող և առաքինի այդ օջախի յուրաքանչյուր անդամի համար ու նկատմամբ:

Սիրե՜ք օտարին փոքր ինչ  ավելի….չէ՞ որ օտար չէ իրականում, այլ ձեր եղբայրը:

 Արտակ Ոսկանյան

Ինչի՞ց են մարդիկ գանգատվում հիմնականում: Հիշեք ցանկացած մի նախագիծ կամ գործողություն, որին մասնակցել եք, կամ ինքներդ եք կազմակերպել, սակայն որը  այս կամ այն պատճառով կիսատ է մնացել կամ չի իրականացվել ինչպես հարկն է: Ինչու՞մն էր խնդիրը: Հիմնական ընդունված, ես կասեի հաճախ կարծրատիպային պատճառները կամ արդարացումները նրանք են, որ բացակայում էր գումարը, անհրաժեշտ ժամանակը, կապերը, տեխնոլոգիան, փորձը և այլն և այլն:

Ընդհանրացնելով, ըստ այս տարբերակի, ձեզ պակասում էին…ռեսուրսները: Ըստ իս՝ սա շատ վտանգավոր մտածելակերպ է այն մարդկանց համար, ովքեր իրոք ցանկանում են լինել հաջողակ, ու ջանք ու եռանդ չեն խնայում հաջողակ լինելու համար: Իհարկե, մնացածների համար սա լավ տարբերակ է, գերազանց արդարացում, սակայն ոչ ձեզ համար, հարգելի հաջողակներ: Ըստ իս՝ դուք այսպիսով մոռացման կամ պասիվության եք դատապարտում  ձեր իսկ լավագույն հնարավորությունները: Որովհետև այն ինչը ձեզ իսկապես պակասում էր, միգուցե ոչ թե ռեսուրսն է, այլ հնարամտությունը՝ այն իմաստով, որ դուք բավարար հնարամիտ, համառ և կենտրոնացած չգտնվեցիք՝ դժվար իրավիճակից ճիշտ տարբերակ գտնելու հարցում: Որվհետև վերը նշված ռեսուրսների դեմ կարող են դուրս գալ հնարամտությունը, ստեղծագործական միտքը, կենտրոնացվածությունը, սերն ու հավատը  առաքելության նկատմամբ: Եվ հաճախ ահա սրանք են այն բնութագրական հատկանիշները, որ տարբերություն են առաջացնում անհավանական հաջողության և ձախողման միջև: Այնինչ մեր հասարակության մեջ այժմ, և բավականին խորը, հաստատված է այն ենթագիտակցությունը, որ նրանք, ում մոտ հաջողվում է՝ պարտադիր կարիք ունեն կտուրի, աստղաբաշխական գումարների, ինչ որ անբացատրելի և գաղտնի պայմանավորվածությունների և հանգամանքների: Եթե անգամ այդպիսի հանգամանքներ գոյություն ունեն, իսկ դրանք գոյոթյուն իսկապես ունեն, ապա միայն այն պատճառով, որովհետև մենք թույլ ենք տալիս, որ դրանք լինեն, ունենան գոյության իրավունք, որովհետև մենք չենք մղում մեզ վերը նշված որակներով դեպի  վեր, չենք  օգտագործում , չենք հավատում մեր իսկ հնարավորոթյունների առավելագույնին, այն էլյուզիվ  ներքին այրման շարժիչին: Փոխարենը մենք շարունակ գտնում ենք արդարացումներ, ինչու այս կամ այն նախագիծն անհնար է իրականացնել կամ ինչու այն չիրականացավ: Այդպես չի լինի, եթե մարդիկ սովորեն ապրել լրիվ զգայական կյանքով, ամեն օր ու ամեն զգայական դրվագում:

Որպես օրինակ բերեմ ֆիլմից մի չափազանց ուսանելի և ազդեցիկ մի էպիզոդ:  «Ֆայթ Քլաբ» ֆիլմում  Բ.Փիթի հերոսը ատրճանակի սպառնալիքով  ծնկի է բերում մի խանութպանի, որը անասնաբուժականի նախկին ուսանող էր: Փիթի հերոսը սպառնում է նրան, որ եթե չթողնի խանութը ու չվերադառնա ուսմանը 6 շաբաթվա ընթացքում՝ ապա կգտնի և կգնդակահարի նրան մեծագույն հաճույքով:  Բրեդ Փիթի հերոսը վստահ էր, որ մարդիկ, լինելով մահվան սպառնալիքի տակ և ավելի արագ ու արդյունվետ են մտածում, և առավել խորությամբ ընկալում կյանքի բոլոր իմաստներն ու գնահատում ունեցածը:  Սա շատ կարևոր խորհուրդ ունի իր մեջ: Իհարկե, պարտադիր չէ ապրել սպառնալիքի ներքո, բայց միթե մենք չենք կարող ապրել այնպես, որ գնահատենք կյանքն ու մեր հնարավորությունները առարկայապես և ըստ այդմ էլ կայացնենք որոշումներ: Իհարկե կարող ենք, եթե առաջնորդվենք այն շարժիչով, ոչ միայն հասկանանք որ ունենք խորը զգայական ներաշխարհ, այլ նաև ապրենք այդ ներաշխարհով ամեն Աստծո օր, քանի որ վստահեցնում եմ ձեզ, այն խանութպանը վստահաբար կվերադառնա ուսման, կդառնա հաջողակ անհատականություն, կգնահատի այդուհետ ամեն մի ապրած օրն ու զգացմունքն ինչպես վերջին անգամ, քանի որ սպառնալիքի պայմաններում նրա ողջ զգայականությունն արթնացավ ու գրգռվեց կարծես վերջին անգամ: Մահվան սպառնալիքի ներքո գործի դրվեց այն ներքին շարժիչը, որի աշխատանքի համար միակ պիտանի վառելիքը…զգացմունքներն են:

Եվ այս գաղափարին հանգել ու շարունակում եմ հանգել տարբեր տեսանկյուններից, բայց որո՞նք են այն ուղղորդող նշանները, հարցերն ու սկզբունքները, որոնցով կարելի է առաջնորդվել այս ճանապարհին ? Ինձնից շատ ավելի խելացի, նաև փորձառու մարդիկ պնդում են, որ մեր կյանքի յուրաքանչյուր մարտահրավերում մենք կարիք ունենք հասկանալու 3 իրողություն:

1. Ինչի՞ վրա է անհրաժեշտ հատկապես կենտրոնանալ: Որո՞նք են իրավիճակը առավելապես ու հատկապես բնութագրող գործոնները:  Երբ սկսում եք կենտրոնանալ խնդրո առարկայի վրա՝ անմիջապես կարիք է առաջանում հասկանալու այն ու գնահատելու իմաստը, և այդտեղ առաջանում է 2-րդ հարցը

2. Ի՞նչ են հատկապես նշանակում այդ գործոնները, արդյոք դրանք ընկալում  եք որպես պրոբլե՞մ, թե որպես հնարավորություն: Քանի որ շատ հաճախ հնարավորությունը, որը դուք այնպես համառորեն փնտրում եք՝ կայանում է հենց պրոբլեմատիկ իրավիճակում, որտեղ դուք նրան ամենավերջինը կփնտրեիք: Փորձեք հասկանալ դա հատկապես զգայական մակարդակում, քանի որ ռացիոնալ մտածողությունը որպես կանոն միշտ հեռացնում է ձեզ այն հնարավորությունից, որը դուք այդ պահին կոչում եք պրոբլեմ: Մյուս կողմից, հասկանալով, թե ինչ են նշանակում իրադրության որոշիչ գործոնները էմոցիոնալ բարձր մակարդակում՝ դուք կուտակում եք բավարար էներգիա, որպեսզի անցնեք երրորդ՝ իրականության վրա  ներազդման փուլին, գործողության փուլին: Պետք է հասկանալ, որքան ավելի լավ եք հասկանում էությունն ու կուտակում ներազդման համար զգայական էներգիա, այնքան ավելի դիպուկ և ուժեղ եք ներազդում երրորդ փուլում: Սա մոտավորապես այն բազմաթիվ հեշտ ու հասարակ երևացող ու թվացող ճշմարտություններից է, որոնց իրագործումն այնքան դժվարանում կամ անհնարին է դառնում միևնույն պատճառով նորից և նորից: Մենք սխալմամբ կամ դիտմամբ, վախի կամ անվստահության նկատառումներով խուսափում ենք ներդնել այդ անգին էներգիան, որը կոչվում է երևույթների վրա ներազդելու  զգացմունքային մոտեցում:

3. Ինչպես եք պատրաստվում ներազդել այդ գործոնների վրա, որոնց վրա արդեն կենտրոնացել եք ու հասկացել:  Ահա սա է կուլմինացիան: Կախված առաջին և երկրորդ փուլերից-դուք կայացնելու եք որոշում, իրականացնելու եք գործողություն, որը իր հերթին կներազդի ձեր հետագա ընկալումների և ներազդումների վրա:

Եվ հենց երրորդ փուլում է, որ դուք կախված եք այդ էներգիայից, որը կուտակել եք: Այդ էներգիան բնորոշում է ձեր վիճակը գործողության պահին,  այն մեթոդը, որը դուք պատրաստվում եք օգտագործել՝ ներազդելու համար:

Ահա թե որտեղ եմ տեսնում տարբերությունը հաջողության և անհաջողության միջև: Դա իհարկե չի նշանակում, որ բոլոր հաջողակ մարդիկ անխտիր զգացմունքային են, օգտագործում են կուտակվող էմոցիաները-հաջողության հասնելու համար, կամ կարիք ունեն լինելու այդպիսին: Իհարկե ոչ: Ավելին, ես կարծում եմ, որ միշտ չէ, որ հաջողությունը կարող է բնութագրել նրան, ով հասել է այդ հաջողությանը, քանի որ այն գաիս է ամենատարբեր ուղիղ կամ զարտուղի ճանապարհներով: Բայց երբ առկա է պրոբլեմ, կամ հնարավորություն, որի ուղղությամբ աշխատում եք անդադրում և նպատակամղված, ապա պարզապես համոզված եմ, որ նման մտածողությունը գրեթե միշտ գալիս է օժանդակության, տալիս է այն մի փոքր պակաս ուժը, ուշադրությունն ու այն որոշիչ կոմպոնենտը, որը տարբերությունն է հաջողության, նպատակասլացության ու մոտիվացիայի մի կողմից, և կոտրած տաշտակի՝ մյուս կողմից:  Մաղթում եմ ձեզ հաջողություն:

Արտակ Ոսկանյան

Ուրախալի է նաև այն, որ տոները կանցնեն համապատասխան ձմեռային կոլորիտի՝ ձյան պայմաններում: Իհարկե, ձյունը շատերին կպատճառի բավականին անհարմարություն, իհարկե, Ամանորն ինքնին որոշակի անհարմարությունների, հոգսերի և խնդիրների սեզոն է, սակայն այդ մասին առանց մեզ էլ, քիչ չեն գրում: Ուզում եմ, որ խոսենք տոների առավել հետաքրքրական ու ջերմ կողմերի մասին նաև: Ու թող որ այս երաժշտությունը դարձնի ընթերցանությունն առավել զգայական:

Ամանորն իհարկե, բոլորի տոնն է, միգուցե ոչ հավասարապես, բայց բոլորինը: Միգուցե փոքրիկներն այն ամբողջությամբ են ընկալում և ըմբոշխնում, բայց “մեծիկները” նույնպես կարող են, եթե փորձեն ինչ որ չափով վերանալ քննարկման առարկայի զուտ նյութական, հաշվարկային կամ տնտեսական մասից: Պարապ խոսքեր չեն, հավատացե’ք:Գիտեմ, շատերի համար այն դժվար է նվազող հնարավորությունների ներկա պայմաններում, բայց մյուս կողմից, եթե մտածեք՝ դուք այսպես թե այնպես ծախսելու եք ճիշտ այնքան, որքան ծախսելու էք: Ուրեմն թող որ այն ծառայի իր նպտակին: Մոռացեք հոգսերը, ավելի շուտ՝ վերափոխեք դրանք հոգսերից՝ հաճելիի: Անգամ մի փոր էլ քիչ ծախսեք, քան նախատեսել էիք, բայց ծախսեք հաճույքով և հաճույքի համար, այլ ոչ հանուն պարտավորության: Չէ որ ինքներդ էլ ինչ որ տեղ մանուկ եք. Հիշեք այն խենթ փոքրիկին, կամ էլ պատանուն, ով ջանք ու եռանդ չեր խնայում, որ ամանորը լինի  բարի և երջանիկ:

Որտեղ էլ տանեք ձեր մանուկներին, մանկական  թատրոն կամ ներկայացում՝ գնացեք նրանց հետ որպես հավասար: Միասին դիտեք  Ամանորյա հին կամ նոր ֆիլմեր, կարդացեք մանուկների համար ամանորյա հեքիաթներ.  սրանք հաճելի, նաև ֆինանսապես ձեռնտու տարբերակներ են:

Երբևէ գնացել եք  ձյան պայմաններում բնության գրկում պարզապես զբոսնելու՞: Գիտե՞ք դա աննկարագրելիորեն հաճելի և գեղեցիկ, անգամ ռոմանտիկ ժամանց է: Անպայման այցելե’ք մեծերին՝ տատիկ-պապիկներին: Թեկուզ հպանցիկ, բայց առջին հերթին, քանի որ նրանք ունեն ձեր ոչ միայն կարիքը, այլ դուք՝ նրանց նկատմամբ բացարձակ պարտվորվածություն:  Բացի այցելություններից ինչ անե՞լ: Դե, մարդիկ գնում են ոչ միայն խոզի բդի միս ուտելու և օղի խմելու, այլ նաև պարզապես զբոսանքի-ասենք կենտրոնի փողոցներով.դրանք բավականին տարբերվում են ձմեռային սպիտակ վերմակի ներքո:  Եվ վերջապես, ինչ էլ որ անեք՝ խուսափեք ավանդական բազմաթիվ մի քանի ժամ միևնույն տեղում նստած միևնույն ալկոհոլն ու մսեղենը ուտելու, «կենացելու»,  միևնույն ծխի ամպի ներքո նույն թեմաները շոշափելու հոգնեցուցիչ ու միօրինակ տարբերակներից: Հավատացեք, տոները շատ  արագ են հեռանում, աշխատեք նաև մի փոքր հանգստանալ, զբաղվե’q սեփական առողջության, մտավոր հավասարակշռության վերականգնմամբ, ինչու չէ, նաև տնային գործերով:

Մաղթում եմ ձեզ ուրախ,  գեղեցիկ պահերով լի, բարի Ամանոր և հրաշալի Ծննդյան տոներ: Թող որ 2012 թվականը լինի մի քիչ ավելի անհոգ, ավելի հետաքրքիր և կենսառատ տարի: Թող որ այն լինի նորանոր հաղթանակների, հավատի ամրապնդման տարի, թող որ այն լինի ՁԵՐ ՏԱՐԻՆ…

Բարին Ընդ Ձեզ

Այսպիսով, հնարավորություններն այնքան բազում են, իսկ ընտրություններն այնքան տարբեր, որ դժվարանում է անգամ ընտրություն կատարելու հնարավորությունը, որովհետև այդքան հնարավորությունների և ընտրությունների միջև մարդը պարզապես սկսում է վախենալ սխալ ընտրոթյունից: Մյուս կողմից, եթե անգամ դուք խիզախում եք ու կատարում ընտրություն, ապա շատ հաճախ, չմոռանալով այն բոլոր հնարավոր ընտրությունները, դուք չեք կարողանում վայելել այն: Այս երևույթը կոչվում է ընտրության գին, ու նորմալ երևույթ էր համարվում իր ժամանակին, բայց ոչ հիմա, քանի որ դուք շարունակ մտածում եք այն այլ հնարավոր ընտրությունների մասին, որոնք պարզապես այնքան շատ են և ամենուր, որ ֆիզիկապես հանգիստ չեն թողնում, ուր էլ որ գնաս: Օրինակները բազմաթիվ են: Այսպես դուք գնում եք հագուստ, և այնուհետև շարունակ համեմատում այն անթիվ այլ տարբերակների հետ, որ հագնում են այլոք կամ առաջարկում են հագնել՝ ամենուր: Մարդիկ անգամ հանգստի օրերին մտածում են այն ազատ կիրակնօրյա ճանապարհների մասին, այն բազմաթիվ կայանման չօգտագործված հնարավորություննների մասին ու նախանձում…իրենց իսկ հանգստյան օրերին…պատկերացնու՞մ եք: Ընտրության և հնարավորությունների բազմազանությունը մղում  մարդկային սպասումները դեպի անսահմանություն: Ահա թե ինչում է կայանում խնդիրը: Մարդիկ կարիք ունեն կարգավորելու դեպի խենթության սահմանը քաշող սպասումներն ու դրանց հետ պայմանավորվող, անգամ հետևանք հանդիսացող վատնումը: Եվ հենց այստեղ է, որ մարդիկ կարիք ունեն հոգևոր կրթության ու հարստության: Քանի որ միայն ոգեկան ուժն է, որ կհուշի. Երջանիկ է ոչ թե այն մարդը, որն ունի ավելին, այլ նա, ով ունի բավարար:Ու նմանաբար, երջանիկ է նա ով ունի ոչ թե ավելի շատ հնարավորություններ ու ընտրության տարբերակներ, այլ բավարար հնարավորություններ՝ կատարելու համար ճիշտ ընտրություն:

Արտակ Ոսկանյան

Թեմայի անվանումն ինքնին հետքրքիր է, ու հաշվի առնելով հայերիս հետաքրքիր տեսակը, վստահ եմ, որ նման բազմիմաստ ու քննարկելի թեմայի կողքով հենց այնպես չէր անցնի և ոչ մի ազգակից քաղաքացի:

Իսկապես, իսկ ինչու՞ տապալվեց “մկների ժողովը”: Չեմ սկսի սեփական դատողություններով ձանձրացնել կամ համոզել բոլորիդ, բայց  կխնդրեի մասնակցել քննարկմանը ձեր դիտարկումներով: Բնականաբար նախ վերընթերցեցի “Մկների ժողովը”, համացանցում գտա նյութեր՝  արծածվող հարցերի շուրջ ,  բայց որ ամենահաճելին էր, նաև “քերեցի”  մի հետաքրքիր “quote” , որն այնքան դիպուկ, իմաստալից ու հարատև ներկայացավ, որ ինքս էլ զարմացա սեփական որոնողական ”տաղանդիկի”  առումով: Այն պատմություն է 4 հոգու մասին, որոնց կոչում էին ” Բոլորը”, “Ինչ որ մեկը”, “Ցանկացած մեկը”, և “Ոչ մեկը”:

Ինչևէ, առակը, եթե կարելի այն այդպիսին կոչել, հետևյալն է, ձեր թույլտվությամբ ներկայացնում այն առանց թարգմանման.

 This is a story about 4 people, mister Everybody, mister Anybody, mister Somebody and mister Nobody .

There was an important job to be done, and Everybody was asked to do it.

Everybody was sure Somebody whould do it,

Anybody could have done it, but Nobodoy did it !

Somebody got angry about that, because it was Everybody’s job.

Everybody  thought Anybody could do it, but Nobody realized that Everybody would not do it !

It ended up that Everybody blamed Somebody when nobody dit what Anybody could have done….

 Այսքանն էր: Վստահ եմ բոլորն էլ կհասկանան, որ 7 տողի ու որոշակի բառային խաղի հետևում թաքնվում է ինչ որ բան`ավելին:Իսկ ինչու տապալվեց “մկների ժողովը” ? Երևի անգամ այս ու նման այլ վերացական հարցերում կարելի է գտնել տարբերվող տեսակետներ, սակայն այս առակը ուշադրությունս գրավեց մի ուրիշ առումով, որով կցանկանայի կիսվել: Առակն ինքնին հասկանալի է թվում, կարծում եմ, բայց պետք է  հասկանալ “Բոլորի”, “Ինչ որ մեկի”, “Ցանկացած մեկի” և “Ոչ մեկի” մինչև գոյություն ունեցող  փոխհարաբերությունները, ու այն, թե նրանցից ով ով է, ինչ դեր ունի մեր հասարակությունում, ինչ դեր պետք է, որ ունենար, և արդյո՞ք մենք ինքներս ճշգրիտ կերպով պատկերացնում ենք նրանցից յուրաքանչյուրի իսկական դերի ու տեղի մասին այդ հասարակությունում : Ո՞վ է կարևորագույնը նրանցից: “Բոլո՞րը”, “Ինչ որ մե՞կը”,  ”Ցանկացա՞ծ մեկը” , թե՞ “Ոչ մեկը” ” Նրանցից յուրաքանչյուրը ինչո՞վ պետք է զբաղվի, և, որ ավելի կարևոր է, ինչո՞վ հատկապես չպետք է զբաղվի, որպեսզի իրականում և առարկայապես ներկայանա իր իսկական տեղում և դերում: Արդյո՞ք բոլորն են պատասխանատու ամենի համար, քանի որ ամենը վերաբերում է բոլորին: Միգուցե  այնուամենայնիվ “Ինչ որ մեկ”-երը պիտի կատարե՞ն անելիքների որոշակի մասը, ու դառնան այն “Եզակիները, Միակները”, առաջին հերթին գիտակցությամբ, որ բոլորը, կամ ցանկացած մեկը չի կարող անել դա , քանի որ “Ինչ որ մեկը”  պիտի անի առաջացած անելիքը, այլապես գործին կխառնվի….”Ոչ մեկը”…

Պիտի նաև հասկանալ մի բան, երբ որ գործը հասնում է “Ինչ որ մեկին”, այդ  միակներին,հերոսներին, քաջերին, մահապարտներին, նվիրյալներին, կարծեմ նրանք բոլորն էլ նույն խմբում են, ապա դա ոչ թե նշանակում է որ նրանք անում են այն ինչ անում են, որովհետև դա իրենց սոսկ մասնագիտությունը կամ պարտականությունն է, այլ քանի որ ու առաջին հերթին “ինչ որ մեկը”  դա պետք է վերցներ իր ուսերին, իսկ իրենք գիտակցաբար ընտրում են այդ ճանապարհը, այլ ոչ թե նախընտրում: Դա նաև  նշանակում է, որ ”Բոլորը” իրենց անելիքը բարեխիղճ չեն կատարում: Այս առումով ժամանակն է նկատել մի բան ևս: Եթե ուշադիր նայենք առակին, ապա “Ինչ որ մեկը” հիշատակվում է 2 անգամ, երբ զայրանում է բոլորի վրա, իրենց անելիքը չկատարելու պատճառով, և երբ մեղադրվում է նույն այդ բոլորի կողմից “իրենց իսկ անելիք ամենն իր ուսերին չվերցնելու” մեղադրանքով…..Սա շատ բնութագրական, ես կասեի նաև ողբերգական իրականության մի մաս է: Տեսնես ե՞րբ “բոլորը” կհասկանան, որ իրենցից յուրաքանչյուրը, անխտիր բոլորը իրականում “ինչ որ մեկն” է: Ե՞րբ “Ցանկացած մեկը” կհասկանա, որ ստեղծված է մի կարևոր նկատառումով, ծրագրով ու չպարտադրված պարտականությամբ նաև. այն է` լինել իրենց տեղում, որպես կենդանի արարած ծնվելուց հետո նաև դառնալ ՄԱՐԴ, մարդ պիտանի, ոգեկան, կարող, ձգտող, հասնող, ստեղծող, արարող…ե՞րբ “բոլորը” կհասկանան որ իրենց աննշան փոքր տարածք գրավելով աշխարքի վրա, ավելորդ համեստությամբ կամ “փոքր փոքր խաղալու, աճելու, ապրելու” տրամաբանությամբ իրենք ոչ մեկի օգուտ չեն տալիս, քանի որ բոլոր /կնախընտրեի ուղղել` գրեթե բոլոր/ մարդիկ ծնվում են հավասար, լուսավոր, կարող ու կենսական այս կյանքի նկատմամբ-իրենց յուրահատուկ կերպով,  բնական հավատքով`դեպի իրենց ուժերը, ու մի կարևոր, միայն իրենց հատուկ նվերով, դերով այս կյանքում, որը միայն իրենց է օժտվել, ու պարզապես անհրաժեշտություն կա գտնել այդ եզակի ու անփոխարինելի դերը: Ու երբ որ գտնեն` այնժամ բոլորը իրենց հերթին ու տեղում կլինեն բավարարված, ու “ինչ որ մեկ”երն էլ կլինեն ինչպես “բոլորն” ու “բոլորից” մեկը, այնպես ինչպես “Ցանկացած մեկը”, և այդժամ “ոչ մեկ”-ի  մտքով էլ չի անցնի բարկանալ, մեղադրել կամ քարկոծել “Ինչ որ մեկին” քանի որ “Բոլորն” էլ  կատարում են իրենց տրված, հանձնարարված, բաժին հասած կամ իրենց օժտած առաջադրանքները,բոլորն իրենց տեղերում են կյանքում…

Սա իհարկե հեքիաթ է, առակ, դատողություն: Բայց ի՞նչ ասել է հեքիաթ: Ընդհանրապես, ի՞նչ ասել է դատողություն: Ինչ ասել է միտք ու ընդհանրապես կյանք :Մենք ամենքս հյուր ենք այստեղ…ու հերթով գալիս, ու անց ենք կենում, կենում, ասում են միայն մեկ անգամ: Շատ կարևոր է ասում են նաև, որ այդ միակ հնարավորությունն ապրենք ….ոչ միայն այսպես և այնպես ու ասանք ու անանք….այլ կարծեմ ամենակարևորը որ ձգտենք, հասկանանք ու  գտնենք մեր տեղը, այս կյանքում, “բոլորի” մեջ, որ լինենք ոչ թե “ոչ մեկը”, այլ “ինչ որ մեկը” այս կյանքում, ու որ իր այդ տեղը ձգտի, հասկանա ու գտնի մեզնից….”Ցանկացած մեկը”….

Հ.Գ. Իսկ ինչու տապալվեց մկների ժողովը ? Կարծիքներ….. ? Հիմա մի առումով ակամա միտք է ներխուժում ու հարցնում. “Իսկ արդյոք “Մկների Ժողովը” տապալվեց ?

Արտակ Ոսկանյան

…կես սահմանի ցցին սեղմված, կամ կես կտոր հացին…..

…    Կիսված վերջին փամփուշտը, և վերարկուն նախորդ պատերազմից…

….ԵՎ ԴՈՒ…

..Որ մարմնովդ փակում ես միջանցքը շարունակ կորուստների……

…ԵՎ ԻՐՈՔ…հին ու նոր կիսատներին խղճում եմ, վախում, գուցե ատում եմ…..

…Կիսատներից, որոնք քանդեցին  երկիրը…….

…….Կես գողերից….Քառորդ հովիվներից…..

Երբ կես ճամփին մարած գնացքը մենք հրում ենք….

……ԿԵՑՑԵ ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽԵՆԹԵՐԻ……..

ԲԱՅՑ  ՆՈՐԻՑ  մեր ծառի մարմինը, ծիլեր կտա գարնան շեմին….

…………..Միայն թե դիմանա Քո սիրտը………………..

Ու չքարանան թևերը ՔՈ թռիչքի մեջ կիսված ճամփին….ու դիմանան կիսատ հազար հարվածներին….

Լսիր այս չկիսված դու մեղեդին….փակիր կորուստներիդ բացված դռները….

….ԵՎ ամբոխին կիսված, ՄԻ ԽԱՌՆՎԻՐ….

ՀԵՅ, ԿԵՑՑԵ ՄԵՐ ԽԵՆԹԵՐԻ ՄԻԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ…..

……………………………..Ափսոսում եմ քեզ….կիսատության գերի…

ՁԵԶ ՀԵՏ ԵՄ ԸՆԴՄԻՇՏ , ՈՎ ՑԱՎԻՑ ՊԱՐՈՒՄ Է,

………….ՀԵԳՆՈՒՄ ՃԱԿԱՏԱԳՐԻ ԳՈՐՇ ԵՐԵՍԻՆ………….

Ու չեմ էլ պատրաստվում գրել այդ մասին…գրել են արդեն սպառիչ ու կարգին…

Ցանկանում եմ միայն, որ հիշենք նրանց, մեկ առ մեկ, հիշենք մեր ընկած եղբայրներին…

Քույրերին, Ծնողներին…կարկուտը ինչու՞ է ծեծած տեղից զարկում…

Ափսոս էինք ախր…քիչ ենք,  մեղք ենք, անարդար է այսպես, Տե’ր….

25000 զոհ, 125000 վիրավոր, ավելի քան 500000 անօթևան հոյորդի…

Փորցենք հիշել նրանց… մեկ առ մեկ: Աղոթենք նրանց համար, չէ՞ որ նրանք մեր հարազատներն էին, նրանց հետնորդները` նույնպես մեր հարազատներն են…

Հիշենք նրանց, աղոթենք նրանց հոգիների համար…

Թող ամենակարող Աստված ողորմած գտնվի, փրկի նրանց հոգիները:

Ամեն

 Նոյեմբերի 24-ին “Հայաստան” Համահայկական Հիմնադրամը իրականացրեց յուր ամենամյա հեռուստամարաթոնը: Սկսած 1992 թվականից աշխարհի 19 երկրներում միլիոնավոր հայորդիներ ավանդաբար իրենց լուման են ներդնում` հանգանակելով` ի օգուտ ՀՀ և ԼՂՀ ենթակառուցվածքների զարգացման: Այս տարի, թվով 14-րդ հեռուստամարաթոնը հեռարձակվեց նոյեմբերի 24-ին:  Հեռուստամարաթոնի ավարտին արձանագրվեց ավելի քան 12,2 միլիոն  ԱՄՆ դոլարի նվիրատվություն եւ նվիրատվության խոստում, որն ամբողջությամբ կուղղվի  Արցախի ջրամատակարարման ոլորտի բարելավմանն ու Հայաստանի գյուղական համայնքների ենթակառուցվածքների զարգացմանը:Սպասվում է, որ այս տարվա հանրագումարը կկազմի ավելի քան 22 միլիոն ԱՄՆ դոլար:

 Երիտասարդ Առաջնորդների Դպրոցը, որն ինքնին դրամաշնորհներից օգտվող կազմակերպություն է,  չէր կարող անմասն մնալ նման բացառիկ բարեգործական միջոցառմանը մասնակցելուց: 2 օրվա ընթացքում հանգանակվեց շուրջ 40.000 ՀՀ դրամ և փոխանցվեց “Հայաստան” Համահայկական Հիմնադրամին:

 Իհարկե, սա առաջին բարեգործությունը չէ, որ կազմակերպվում և իրականացվում է ԵԱԴ տարբեր սերունդների ներկայացուցիչների կողմից: Դրա վառ ապացույց կարող է հանդիսանալ և հեռուստամարաթոնին տարեց տարի մասնակիցների ավելացող քանակը, և ԵԱԴ սաների կողմից իրականացվող տարբեր բնագավառների ու չափերի հասնող բարեգործական նախաձեռնությունները: Առիթից օգտվելով, ցանկանում եմ մեկ անգամ ևս շնորհակալություն հայտնել ԵԱԴ բոլոր այն մասնակիցներին, ովքեր իրենց սահմանափակ միջոցներից մեծ ներդրում կատարեցին ի նպաստ ընդհանուր գործի: Կեցցեք:

Արտակ Ոսկանյան

 Հայաստանի երրորդ  Հանրապետությունը անկախության 20 տարիների ընթացքում անցել է դժվարին  տնտեսական ու քաղաքական ճանապարհ: Խորհրդային կայուն ու կանխատեսելի տնտեսական զարգացման ավելի քան 70 տարիներին եկան փոխարինելու պատերազմի, շրջափակման, նաև ավերիչ երկրաշարժի պատճառով կրած ահռելի տնտեսական կորուստների տարիները: Մյուս կողմից քաղաքական,  սոցիալական, իրավական բուռն փոփոխությունները, որոնց միջով անցնում էր մեր  երկիրը, բերեցին էլ ավելի մեծ ցնցումների, պատճառ դարձան  տնտեսական  ու քաղաքական հետընթացի և որակյալ գիտական ներուժի ժամանակավոր կորստի…Հավատի ժամանակավոր կորստի…

Շատ լավ հիշում եմ, երբ հայրս ուսերին նստեցնելով  իր 8-ամյա որդուն գնում, մասնակցում էր 1988-ի նստացույցերին` Գերագույն խորհրդի շենքի դիմաց : Այն ժամանակ մենք մեկն էինք այն հարյուր հազարավոր հայ ընտանիքներից, որոնք…ուղղակի հավատում էին: Այդ տարիներին նրանց  մեծ մասը չուներ ոչ այսօրվա պաշտպանվածությունը, ոչ տեղեկացվածությունը, ոչ դրամական հնարավորությունները: Նրանք բոլորն էլ հայտնվել էին քանդվող պետության անտեր  ու անպաշտպան քաղաքացիների վիճակում: Ոչ ոք չգիտեր թե ինչ է լինելու վաղը, սկսել էին  ջարդերը Ադրբեջանում: Սակայն նրանք ունեին հզոր  մի զենք. նրանք հավատում էին: Պատերազմ էր, չկար բավարար զենք կամ կազմակերպված բանակ, սնունդը նվազ էր, ապրանքները` դեֆիցիտ…առջևում դեռ զարհուրելին էր. ջարդեր, կորուստներ… ազգաբնակչությունը դեռ պիտի զրկվեր էլեկտրաէներգիայից,  ստանար այն 5 ժամ, 2 ժամ, 1 ժամ, 20 րոպե…Շուտով երկիրը կանցներ օրական նորմավորված մի կտոր հացի, շուտով…մարդիկ կսկսեին վառել իրենց սեփական կահույքը, որպեսզի չսառչեին ցրտից…չէր լինի այլևս գոնե մեկ թաղամաս, որտեղ ամեն շաբաթ մի դժբախտ ընտանիք չողբար իր սիրասուն որդու մահը: Ոչ, նրանք չմահացան, նրանք հերոսացան…Հավատում էին բոլորը մեծից փոքր…. մենք միասնական էինք, պայքարում էինք միևնույն` սուրբ նպատակի համար: Ազգը հավատում էր, և Ազգը հաղթեց….

Իսկ Այսօ՞ր : Այսօր գրեթե բոլոր քաղաքական կուսակցությունները խոսում ու քննարկում են հիմնականում նույն հարցերը` Արցախի հիմնահարցը, ցեղասպանության պահանջատիրությունը: Բայց պետք է հասկանալ, որ համաշխարհային քաղաքականության մեջ չկան հավերժ ընկերներ, կան միայն հավերժ շահեր, որտեղ մասնակիցներին առավել հետաքրքիր է միմյանց հետ փոխշահավետ հարաբերությունները, և սակավ` արդարությունը: Այս տեսակետից պետությանը հուզող հարցերի լուծում կարելի է ակնկալել միայն  փոխշահավետության մթնոլորտում: Արտաքին քաղաքաքանությունում կօժանդակեն միմիայն  հզոր, առաջադեմ, միասնական, զարգացած Հայաստանին: Հետևաբար ներքին հարցերը, միասնականությունը, հզոր տնտեսական ու իրավական ինստիտուտներն են առավել կարևոր, որոնց առկայության դեպքում միայն հնարավոր կլինի լուծում տալ ցանկացած արտաքին խնդրի: Իսկ ինչպես կառուցել նման Հայաստան համատարած խուճապի, ընդհանուր անօրինության և մասնակի անպատժելիության  ներկա պայմաններում: Մի՞թե միջոցներ չկան: Մի՞թե մեզ այսօր նյութն է պակասում :  Գուցե համապատասխան գիտական ներու՞ժը: Եկեք խոստովանենք, որ առաջին հերթին հավատն է նվազ մեր օրերում, հավատը  ինքներս մեր նկատմամբ, հավատը բարձրաձայնելու և այդպիսով ինչ որ բան փոխելու հնարավորության, մեր պայծառ ապագայի նկատմամբ, մեր ուժի, արդարության նկատմամբ. պակաս է հավատը մեր իրավունքների, անգամ իրավունք ունենալու իրավունքի նկատմամբ:  Այսօր դեպի ավելի լավ օրվա, զարգացած, ուժեղ հայրենիքի, գրագետ, առաջադեմ ու օրինապաշտ քաղաքացիական հասարակության նկատմամբ  հավատի բացակայությունն է, որ ոչ միայն հարկադրում է լքել երկիրը քիչ թե շատ այդպիսիներին, այլ նաև այն սակավ մնացողների ոգին է օր առ օր մաշում: Այսօր հասարակության մեծ մասի մեջ ընդունված է ուղղակի լռելը, այլևս “մոդայիկ”  չէ բարձրաձայնելը: Մարդկանց  պախարակում են անօրինականության դեմ բողոքելու համար, այն աստիճան է  ստորացել իրավապահի ինստիտուտը, որ որոշ մարդիկ իրար վիրավորելու համար միմյանց “մլիցա” են կոչում, իսկ օրենքին դիմողներին “գործ տվող”….Նույն կերպ երիտասարդության որոշակի մասում “ամոթ” է համարվում առանձնանալը, ազատամտությունը, այն դրական “խենթությունը”, ռոմանտիզմը, հայրենասիրության իսկական ու ցայտուն դրսևորումները: Այսպես  Արթուր Մեշչյանի նման բացառիկ մարդը պիտակավորվեց  “տխուր երգիչ”, իսկ “ռաբիզ” երաժշտությունը սերտաճեց և դարձավ համատարած “ռաբիզ” կենսակերպ, հոգեբանություն: Հավատի բացակայությունից մարդիկ, որոնք դեռ 20 տարի առաջ կտային իրենց կյանքը հայրենիքի համար…այսօր դառնում են  գող, մուրացկան կամ ավազակ` պաշտոնյայի, միլիցիոների, ուսուցչի կամ օրինաստեղծի դիմակի տակ: 

 Ես չեմ կարողանում մեղադրել նրանց, ովքեր չգիտեն ճշմարիտ ճանապարհը, քայլերը, իրականությունը: Փոխարենը չեմ կարողանում չմեղադրել այն սակավներին, որոնք գիտեն,  որոնք պարտավոր են լինել առաջին գծում, սովորեցնել, բարձրաձայնել, ու երբեք չլռել… այդպիսիները իհարկե կան, ու սխալ կլիներ ընդհանրացնելը, սակայն պետք է փաստել որ նրանցից շատերը այսօր դարձել են մեծապատիվ մուրացկաններ…թաքնվել այս կամ այն ուժի ու  պատճառաբանության հետևում: Լավերը մաշվում են, երբ մեկ “լավին” գտնելիս  կորցնում ես հինգին: Այսօր, ավաղ, ամենամեծ հանցագործությունները կատարվում են նրանց անմիջական կամ անուղղակի մասնակցությամբ, ովքեր ընտրված են, կոչված դրանց դեմն առնելու, որոնք երդվել են պաշտպանել հասարակությանը այդպիսի հանցագործներից…այսօր օրինաստեղծը կարող է լինել առաջին օրինազանցներից մեկը, և օրենքը գերազանցապես խախտում է նա, ով վստահ է, որ իր դեմ “խաղ չկա”, քանի որ “օրենքը ի՜նքն է”…

“Զարմանում եմ ես, և չեմ վախենում օտար թշնամուց, խորանը երկրիս ներսից էր քանդվում և արդեն վաղուց…”   Արթուր Մեշչյան

Բայց թողնենք հուզականությունը ու անցնենք առաջ այլևս: Քանի որ հավատը հզոր, շարժիչ ուժ է, հավատը ոգևորում է, հավատը ստեղծարար է, հավատը նաև վարակիչ է: Հավատացե՚ք, մենք կարո՜ղ ենք փոխել իրականությունը, սակայն աստիճանաբար: Չեմ կարծում թե նման  վիճակում գտնվող երկրին հեղափոխությունը շատ բարիք կբերի: Մանավանդ երբ այն ուժերը, որոնք այսօր քարոզում են հեղափոխություն` իրենք են դրել այս “բեզպրիդելի” հիմքերը : Պետք չէ՜ երազել, որ մեկը մի օր գալու է, հրեշտակի թևերով, ոտքերն էլ ամպոտ ու փրկելու է պետությունը: Փոփոխություններն անհրաժեշտ է սկսել սեփակա՜ն մտքերից, սեփակա՜ն վարքից, սեփակա՜ն հոգեբանությունից: Պետք է հասկանալ, որ անհրաժեշտ է աներկբա ու անբիծ հավատ դեպի հայրենիքը, պետությունը և դեպի նրա խորհրդանիշները, գիտակցել, որ գուցէ, և դա շատ հավանական է,  մենք դեռ շատ երկար չենք տեսնի մեր աշխատանքի արդյունքները, իսկ վերջնական արդյունքներ թերևս մեր հաջորդները տեսնեն միայն:  Բայց միթե պայքարը ենթադրում է  միանգամից ու արագ դրական արդյունքներ: Մի՞թե այն հերոսները, որոնք ընկել են մարտի դաշտում հանուն հայրենիքի, չգիտեին, որ հնարավոր է չտեսնեն պատերազմի վերջը:  Նրանք մարտնչում էին հանուն ապագայի, հանուն սերունդների, հանուն մեզ: Մի՞թե սա բավարար պատճառ չէ հավատալու, չհանձնվելու, պայքարը շարունակելու համար: Ուրեմն շարունակե՜նք մեր նախորդների գործը յուրովի. երբ հնարավորության դեպքում ապրում ենք մեր իսկ հայրենիքում, գերադասելով այն արտասահմանում գաղթականի համար ստեղծվող  “առավելություններից”, երբ բարձրաձայնում ենք մեր ու մերձավորների օրինական իրավունքների կամ դրանց խախտման մասին, երբ չենք կորցնում հավատը մեր պետության ու մեր իսկ նկատմամբ, երբ տեսնելով խախտվող իրավունքներ`չենք հուսալքվում, անարգում, լքում երկիրը, այլ ավելի ակտիվորեն ենք մասնակցում հասարակական կյանքին, երբ ապրում ենք որպես օրինավոր քաղաքացիներ, հարգում օրենքը, օրինակ ծառայում մյուսների համար, կրում պատասխանատվություն, հասկանալով, որ եթե մենք մեր վրա չվերցնենք այն անտեսանելի սակայն անվիճելի “ճակատագրի պարտքը”, ու չմարենք այն մեր հնարավորությունների չափով, ապա այն փոխանցվելու է մեր սերունդներին, ու այդպես շարունակ, մինչև կամ պարտքը մարվի կամ …սերունդները… Մի բան միանշանակ է. Այսօր մենք ունենք անկախ հայրենիք, պետականություն, վերականգնվող տնտեսություն, նոր, անկախ ծնված ու զրկանքներով մեծացած սերունդ…օրհասական խնդիր է, որ այդ սերնդի հավատն ինքն իր ու իրեն պատգամված արժեքների նկատմամբ չկորչի, այլապես այն անկախության սերնդից կվերածվի …անկախության վախճանի…

Հույսը թույլի զենքն է, Հավատը`ուժեղի:

Արտակ Ոսկանյան